Steinke, Ronen 2019

Het waargebeurde verhaal van een redding


In 2015 werd aan Mohammed Helmy postuum de Yad Vashem-onderscheiding uitgereikt: De Rechtvaardige onder de Volkeren. Helmy was niet de eerste moslim, maar wel de eerste Arabier die deze onderscheiding kreeg. ‘Het verhaal van een redding’ wordt beschreven in ‘De moslim en het Joodse meisje’, vertaling Goverdien Hauth-Grubben, uitgave Querido. Het is een waargebeurd verhaal dat Ronen Steinke (1983) uit de doeken doet. Helmy werkte als arts in Berlijn. De Gestapo was op zoek naar onderduikers die achtergebleven waren. Gestapo-snuffelaars wilden de islamitische arts spreken en het was niet de eerste keer dat ze met nadruk navraag deden naar een Joods meisje, genaamd Anna, dat verdwenen was. Joden en moslims - met name in de turbulente tijden in het Berlijn van de jaren twintig en dertig van de twintigste eeuw stonden dicht bij elkaar en ontdekten wat hen verbond en konden het goed met elkaar vinden. Helmy was de enige niet-ariër die werkzaam was in een van de grootste ziekenhuizen van de stad. Op 1 april 1933 vond er een ranselorgie plaats. De Joodse dokters werden door bruinhemden van SA-eenheid ‘’33’’ uit het ziekenhuis gegooid. Helmy werd niet op straat gezet maar tot plaatsvervangend chef-arts bevorderd. De bruinen maakten vreselijke brokken, er stierven onnodig veel patiënten. Hij verafschuwde de gang van zaken en dacht met weemoed terug aan de oude Joods-islamitische gemeenschap die hier tot 1933 had gebloeid. Hij liet zich naar een andere afdeling plaatsen. Intussen was hij verloofd met de Duitse Emmy, hij hoefde zijn relatie niet te verbergen. Steinke legt uit hoe Helmy kon profiteren van de bevoorrechte positie van moslims in nazi-Duitsland. Als plaatsvervangend chef-arts werd hij door de nazi’s bevoorrecht omdat ze hoopten dat hij, de moslim, met hen een pact tegen de Joden zou sluiten. Hij echter, benutte die voordelen door Joden te helpen. De leiding van het ziekenhuis wilde Helmy kwijt en dat lukte: op 30 juni 1937 werd zijn contract niet verlengd. Hij werd door de Gestapo gearresteerd met de bedoeling hem in te ruilen tegen Duitse gevangenen in Caïro. Het liep met een sisser af. Daarna ging Helmy psychiatrische patiënten in zijn woning ontvangen. Èn hij nam een Joods meisje onder zijn hoede. Anna Boros, ze was veertien. Met een hoofddoek om was ze zogenaamd zijn nichtje die bij Helmy in de praktijk werkte en Nadja heette. ‘Samen ensceneerden ze een riskant schouwspel als twee moslims die trouwe aanhangers van de nazistaat waren.’ […] Het was alleen gevaarlijk zolang de Gestapo hen bleef wantrouwen… […] Om Anna te redden besloot Helmy dat ze met een islamitische musicus een huwelijk op papier moest sluiten (mariage blanc). ‘Dit was de tweede stap in Helmy’s plan om Anna een legale uitweg uit Berlijn te verschaffen. Zo moest de fantasiefiguur Nadja geleidelijk aan werkelijkheid worden. […] ‘Als tegenwoordig sommige moslims in Duitsland de indruk hebben […] dat er geen raakpunten zijn met hun eigen geschiedenis […], dan bewijst het verhaal dat in dit boek wordt verteld het tegendeel’, aldus Steinke, in zijn rijk gedocumenteerde en geïllustreerde boek. 

Ellen de Jong  2019