Darrieussecq, Marie 2017

Een glorieus eerbetoon aan een unieke kunstenares

De Franse schrijfster Marie Darrieussecq (1969) zag in 2010 tijdens een seminar over moederschap een afbeelding van een schilderij waarop een groot liggend naakt met kind te zien was. Het greep haar direct aan, waarom? Omdat ze nooit eerder een schilderij, uit 1906 nota bene, had gezien met een moeder die ontspannen liggend op haar zij haar kind - dat ze net de borst heeft gegeven - dicht tegen zich aan houdt: ‘samen in die bel van melk en warmte.’ Het schilderij was van de hand van de Duitse kunstenares Paula Modersohn-Becker (1876-1907). Ze bleek een voorloopster van het expressionisme te zijn. Darrieussecq raakte zo gefascineerd door haar schilderkunst (hoe meer ze er over las en hoe meer ze zag), dat ze er een biografie over schreef. Vertaald door Mirjam de Veth, uitgegeven door De Arbeiderspers. Onder titel: ‘Hier zijn is heerlijk’, naar een dichtregel van Rainer Maria Rilke. Darrieussecq heeft slechts 150 pagina’s nodig om de lezer intens deelgenoot te maken van het leven van Paula, die op haar 31e stierf, maar gelukkig een paar honderd schilderijen, veel brieven en dagboeken naliet. Paula gaat op haar zestiende tekenen en vestigt zich in Worpswede, een kunstenaarsdorp in de buurt van Bremen, waar jaren later een museum aan haar gewijd werd. Ze krijgt een vriendin die beeldhouwt: Clara Westhoff. Ze gaan samen naar Parijs en volgen lessen aan onder meer de École des Beaux-Arts, waar Paula naaktmodellen leert schilderen en Clara zich bekwaamt in beeldhouwen bij Rodin. Als ze weer terug zijn ontmoeten ze de kunstschilder Otto Modersohn, de dichter Rilke en andere artiesten. Paula trouwt met Otto, die elf jaar ouder is dan zij en Clara trouwt met Rilke. Paula’s ouders willen dat zij kooklessen gaat nemen in Berlijn. Ze kan niet weigeren, maar houdt het na een aantal lessen voor gezien. Ze wil schilderen en vrij zijn: ‘met trots voelen dat ik schilder ben.’ Otto ‘klaagt dat Paula nooit over liefde spreekt, maar altijd over schilderen.’ Ze gaat naar Parijs om er vrouwen te portretteren, open en eerlijk, los van wat anderen, vooral mannen, er van vinden. Ze is de eerste vrouw in de kunstgeschiedenis die zichzelf naakt schildert. Maar ze legt zich ook toe op het schilderen van baby’s en kinderen. Vriend Rilke koopt een schilderij van haar, […] ‘het kindje met de druppelvormige wangen.’
Het is het eerste schilderij dat ze verkoopt. Ze verkocht overigens in haar leven maar drie schilderijen. Ze was helaas niet gelukkig in haar huwelijk: ‘Het berooft je van de illusie dat je een zielsverwant hebt gevonden, een geloof dat tot dan alle ruimte innam. In het huwelijk verdubbelt het gevoel onbegrepen te zijn.’ Paula verlaat Otto en gaat regelmatig naar Parijs. Aan haar moeder Mathilde schrijft ze: ‘Er is geen plaats voor iets anders dan mijn toewijding aan mijn werk. Het is dageraad in mij, en de dag breekt aan. Ik zal iemand worden. […] Ze werkt. Stillevens, zelfportretten, veel grote naakten.’ Op een gegeven moment gaan Otto en zij toch weer samen een paar maanden naar Parijs en in 1907 blijkt ze zwanger te zijn. Ze maakt er een zelfportret van. ‘Beseft Paula’, schrijft Darrieussecq, ‘dat geen enkele schilder, geen enkele schilderes, zichzelf ooit zwanger heeft afgebeeld?’ Mathilde Modersohn wordt geboren. Het is een zware bevalling. Na achttien dagen bedrust staat ze op en zakt in elkaar. Ze stierf aan een longembolie. Als ze neervalt zegt ze: ‘Schade.’ ‘Dat is haar laatste woord. Het betekent ‘jammer’. En, schrijft Darrieussecq: ‘Om dat laatste woord heb ik deze biografie geschreven. Omdat het jammer is. Omdat ik deze vrouw, die ik niet heb gekend, mis.’
Háár heldere en glorieuze biografie over een kunstenares in hart en nieren - getuige de bijgevoegde foto’s- had ík voor geen goud willen missen.

Ellen de Jong      2017