F. Scott Fitzgerald 2014

‘Teder is de nacht van’ F. Scott Fitzgerald: Een klassiek drama

‘Waarom kiest de jonge Amerikaanse psychiater Dick Diver, aantrekkelijk, veelbelovend, zelfverzekerd, op alle vlakken ongebonden, voor een huwelijk met een psychisch onevenwichtig meisje?’ Aldus Bas Heijne in het voorwoord van ‘Teder is de nacht’ van F. Scott Fitzgerald. Uitgave L. J. Veen Klassiek. Vertaling Henne van der Kooy. Een meesterwerk dat nu weer terecht onder de aandacht komt. De rijke, mooie, maar schizofrene Nicole valt voor Dick. Ze stuurt hem vreemdsoortige brieven vanuit een Zwitserse kliniek waar ze door haar incest plegende vader geloosd is. Heijne: ‘Wanneer Dick Nicole ten huwelijk heeft gevraagd en haar na een uitstapje terugbrengt naar de trieste kliniek, beseft hij ‘dat haar probleem er een was dat ze nu voorgoed samen hadden.’ En: ‘Diver tracht de demonen in het innerlijk van Nicole te bezweren door hun leven aan de oppervlakte perfect te maken, het toonbeeld van zwierige zorgzaamheid en beheerste wereldsheid.’ Nicole en Dick betrekken een villa  aan de Zuid-Franse kust en leiden een weelderig leven. Ze worden omringd door welgestelde vrienden, vooral Amerikanen. Ze vieren veel, nogal decadente, feesten, waarbij de drank overvloedig vloeit. Dick en Nicole krijgen twee kinderen die Fitzgerald zijdelings belicht. Het gaat vooral om het echtpaar en hun relatie: Dicks houding tegenover Nicole is vaderlijk. Halverwege het boek komt er een barst in hun huwelijk, die later een scheur wordt. Het lijkt dan lang geleden dat Dick ‘de regen wilde drinken die haar wang raakte.’ Op bladzijde 219 schrijft Fitzgerald: ‘Hij was intens kritisch op haar geworden. Hoewel hij haar het meest aantrekkelijke menselijke schepsel vond dat hij ooit gezien had, hoewel hij van haar alles kreeg wat hij nodig had, rook hij strijd vanuit de verte, en onbewust had hij zich, uur na uur, gehard en gewapend.’ Het wordt er met de komst van de jonge, aantrekkelijke actrice  Rosemary Hoyt niet beter op. Zij adoreert Dick maar ook Nicole. Later probeert ze stap voor stap Dick voor zich te winnen, maar hij gaat er niet op in. Tot hij geen weerstand meer aan haar kan bieden en zich laat verleiden. Ze krijgen een affaire, intussen weet Rosemary dat er iets goed mis is met Nicole…Haar ziekte vlamt weer op, mede door de afwezige houding van Dick en omdat ze weet heeft van zijn verhouding met Rosemary, die overigens op niets uitloopt. Dick laat Nicole echter niet in de steek en beschermt haar, maar met een kil hart en troost zoekend in de drank. ‘De tweeslachtigheid in zijn kijk op haar - die van de echtgenoot, die van de psychiater - verlamde zijn vermogens meer en meer.’ Dick raakt betrokken bij gevechten en komt zelfs in aanraking met de politie. Hij constateert dat hij ‘zich zelf is kwijtgeraakt - hij kon niet zeggen op welk uur, of dag, of week, maand of jaar. Ooit was hij doortastend geweest, had hij de meest ingewikkelde vergelijkingen opgelost als de eenvoudigste problemen van zijn eenvoudigste patiënten. Tussen de tijd dat hij Nicole bloeiend onder een steen aan de Zürichersee gevonden had en het moment van zijn ontmoeting met Rosemary was de speer bot geworden.’ De lezer voelt aan alles dat Dick het niet gaat redden. Met Nicole echter, gaat het beter. Als ze op een dag het strand verlaat waarop ze met Dick en Rosemary bivakkeerde ‘voelde ze zich nieuw en gelukkig; haar gedachten waren helder als goede klokken- ze had het gevoel genezen te zijn en dat op een andere manier dan tevoren. Haar ego begon te bloeien als een grote, volle roos terwijl ze terugracete door de doolhoven waarin ze jarenlang had rondgedwaald.’ En: ‘Ja, ik ben bijna volledig, dacht ze. Ik sta praktisch op eigen benen, zonder hem.’ Maar toch: ‘Het was eenzaam en droevig om naar elkaar zo ontdaan van gevoelens te zijn.’ Als Dick aankondigt dat hij een paar dagen alleen naar De Provence gaat, komt Tommy op de proppen. Een vriend van hen. Nicole en hij worden verliefd, het lag op de loer. ‘Nicole wilde geen vage spirituele romance, ze wilde een ‘affaire’; ze wilde verandering.’ En dat gebeurt, ze wil scheiden van Dick: het uur der waarheid. Hij delft het onderspit. Zij overwint. ‘F. Scott Fitzgerald schetste in deze roman niet alleen het verloop van zijn eigen huwelijk, hij geeft ook een goed beeld van het morele en psychologische verval in de jaren dertig. ‘Teder is de nacht wordt beschouwd als zijn beste werk’, aldus de flaptekst. Na ‘The Great Gatsby’ is dit boek opnieuw een boek van hoog niveau dat aan actualiteit niet heeft ingeboet, noch qua beschrijving van menselijke relaties en hun nukken, noch qua stijl die up to date is.


Ellen de Jong    2014