Ferrante, Elena 2013

‘De geniale vriendin’ van Elena Ferrante: een verhaal van een bijzondere vriendschap

Al minstens drie decennia vertelt ze me dat ze wil verdwijnen zonder sporen na te laten, en alleen ik weet precies wat ze daarmee bedoelt. En omdat ik haar goed ken, of in elke geval denk dat ik dat doe, staat het voor mij vast dat ze een manier heeft gevonden om nog geen haar in deze wereld achter te laten, nergens. Ze wilde, zesenzestig jaar oud, niet alleen zelf verdwijnen, maar ook het hele leven dat ze achter zich had uitwissen. Ik was verschrikkelijk boos. Laten we maar eens zien wie dit keer zijn zin krijgt, zei ik bij mezelf. Ik zette de computer aan en begon onze geschiedenis op te schrijven, alles wat ik me  ervan herinner, tot in de details.’ Het gaat om Lila Cerullo, boezemvriendin van Elena Greco. Elena wordt op een dag gebeld door Rino, zoon van Lila, die haar vertelt dat zijn moeder spoorloos is verdwenen. In ‘De geniale vriendin’ van Elena Ferrante (‘wie ze is, is onbekend, wat haar echte naam is, hoe ze eruitziet, waar en wanneer ze geboren is, waar ze woont en wat ze doet, we weten het niet’, aldus de flaptekst), beschrijft ze de uitzonderlijke vriendschap tussen de twee vriendinnen die elkaar al vanuit hun kinderjaren kennen. Uitgave Wereldbibliotheek, vertaling Marieke van Laake. Lila en Elena groeien samen op in een verpauperde Napolitaanse volkswijk in de jaren ’50, waar families elkaar voortdurend in de haren zitten en geweld aan de orde van de dag is. ‘Lila verscheen in mijn leven in de eerste klas van de lagere school en ze maakte meteen indruk op me, omdat ze erg stout was.’ Zowel Lia als Elena zijn intelligent, alleen is Lila veel ondernemender en deinst ze niet terug voor gevaar en agressie. Voor haar geldt: oog om oog, tand om tand. Elena volgt Lila in alles en accepteert dat ze boven haar staat. Beiden zijn goed op school, al blinkt Elena meer uit. Rivaliteit ligt op de loer en al helemaal als Lila uitgroeit tot een verblindende schoonheid en Elena door acne en een zware, donkere bril ontsierd wordt. Maar daar komt wat tegenover te staan: Elena gaat naar het gymnasium, terwijl Lila bij haar vader en broer in de schoonmakerij gaat werken. Het lukt haar niet aan haar milieu te ontsnappen. Ze komt niet los van haar dominante en bij vlagen agressieve ouders en broer Rino, al krijgt ze het wel voor elkaar Grieks te leren uit bibliotheekboeken en schrijft ze prachtige brieven. Elena kan niet zo goed schrijven maar blijft studeren en gooit hoge ogen al vraagt ze zich vaak af waar het allemaal toe leidt temeer daar haar liefdesrelaties op niets uitlopen. Dan komt er een tijd dat het contact tussen hen verwatert, Elena schrijft Lila vanuit haar vakantie adres een aantal brieven, dat ze niet beantwoordt. ‘Ik was bang dat haar van alles overkwam, mooie en akelige dingen, zonder dat ik erbij was. Dat was een oude angst, een angst die nooit over was gegaan: de angst dat als ik stukjes van haar leven miste, het mijne dan aan intensiteit inboette en minder centraal kwam te staan.’ Later in hun leven vinden ze elkaar weer terug en waren daar zeer gelukkig mee: ‘We hadden nog nooit zo dicht tegen elkaar aan gelopen, waren elkaar nog nooit zo na geweest, zo gelukkig elkaar teruggevonden te hebben.’ Toch wordt hun vriendschap weer op de proef gesteld als Lila zich gaat verliezen in uiterlijkheden, ‘zij leek het genot te hebben ontdekt om uit de onuitputtelijke bron van haar schoonheid te putten en te voelen – en ermee te pronken – dat geen enkel treffend profiel haar definitief kon omvatten, zozeer dat een nieuw kapsel, een nieuw jurkje of anders opgemaakte ogen, een anders opgemaakte mond slechts steeds verder vooruitgeschoven grenzen waren die de vorige deden vervagen.’ Lila wil voldoen aan alle eisen die haar toekomstige man, de rijke kruidenier Stefano, aan haar stelt. De zestienjarige Lila vraagt Elena op haar trouwdag als zij haar helpt met aankleden: ‘Vergis ik me, denk je?’ En ze moedigt Elena aan altijd te blijven studeren. Elena ‘glimlachte nerveus en zei toen: ‘Dank je wel, maar op een gegeven moment houden de scholen op.’ Lila antwoordde: ’Niet voor jou: jij bent mijn geniale vriendin, je moet de knapste worden van allemaal, zowel mannen als vrouwen.’ Het wordt een voor het oog verblindende trouwdag, die eindigt in een drama. Het is een geweldig interessant boek dat Ferrante over het voetlicht bracht. In een aantal opzichten: haar beschrijving van de specifieke sfeer die er in een dergelijke volkswijk heerst, met de onderlinge familievetes en het verstikkende milieu waarin de vriendinnen opgroeien, de bonte stoet personages die al dan niet een prominente rol spelen in het kleurrijke verhaal, en als hoofdmoot de bijzondere vriendschap tussen Lila en Elena met alle rivaliteit van dien. Elena kan niet accepteren dat Lila er toch in slaagt zich aan haar omgeving te ontworstelen, maar Elena schrijft hun geschiedenis op, ‘tot in details’. Wie is nu de geniale vriendin? 

Ellen de Jong  2013