Franck, Julia 2011

‘De middagvrouw’: adembenemende roman van Julia Franck


Selma en Ernst Ludwig Würsich zijn de ouders van hoofdpersoon Helene in ‘De middagvrouw’ van Julia Franck, uitgave Wereldbibliotheek, vertaling Goverdien Hauth-Grubben. Moeder Selma verloor vier zoons rond hun geboorte, van haar dochters Martha en Helene moet ze niets hebben. Vooral Helene veracht ze en typeert ze als ‘nutteloos broedsel’ en het werd nooit haar kind maar ‘het kind’. Samen met Martha probeert Helene zich staande te houden in het gezin en dat wordt steeds moeilijker naarmate Selma geestelijk ontoerekeningsvatbaarder wordt en aan wanen gaat lijden. En ook de vader die zwaargewond terugkeert uit de Eerste Wereldoorlog biedt geen houvast. De roman speelt zich af in Duitsland in de periode van vlak voor de Eerste tot vlak na de Tweede Wereldoorlog. Helene groeit op in Bautzen: ze is een uiterst sensitief en intelligent meisje dat slechts liefde en bescherming vindt bij haar zusje. Verder is er niemand bij wie ze met haar gevoelens terecht kan. Het is een harde jeugd die gekenmerkt wordt door afgewezen worden en keihard werken. Helene voelt zich eenzaam en hoopt in het frivole Berlijn, waar zij met Martha bij een tante gaat logeren, gelukkig te worden. Martha wordt verpleegster, krijgt een vriendin maar raakt verslaafd aan de morfine die ze uit het ziekhuis steelt. Helene wil graag studeren maar wordt ook verpleegster en wel een zeer bekwame. Ze ontmoet Carl, wil met hem trouwen maar hij verongelukt. Helenes wereld stort in evenals het fascistische Duitsland dat aan de ondergang is begonnen. ‘Ze wilde geen denken, geen spreken, geen omarming meer met een ander mens, met niemand meer. Maar ze wilde Carls leven voortzetten, niet hem overleven, hem voortleven; want wat bleef er anders van hem over dan haar herinnering.’ Toch trouwt ze daarna met Wilhelm, een rasechte nazi, die haar vreselijk behandelt. Ze is minder dan een voetveeg voor hem. Hij bezorgt Helene, half joodse vrouw die ze is, valse papieren, en ze heet van nu af aan Alice. Wilhelm is volkomen onbetrouwbaar, vernedert en mishandelt haar en houdt er andere vrouwen op na. Moederziel alleen baart ze zoon Peter, terwijl ze op een meisje had gehoopt, toch doet ze haar best een goede moeder voor hem te zijn. Samen worstelen ze zich door de oorlog door heen. Helene blijft als verpleegster werken in het ziekenhuis te Stettin waar ze na Berlijn ging wonen en verpleegt de talloze gewonden met een niet aflatende zorg. En dan komt het moment dat ze het naoorlogse door de Russen bezette gebied verlaat en haar zevenjarige Peter op het station achterlaat! ‘Jij wacht hier. Ik ben zo terug.’ Waarom doet Helene dat? Wat zijn haar motieven? Het is een adembenemend mooi boek met als kern het geheim dat de stille Helene met zich meedraagt. Als nooit erkende dochter, als treurige jonge vrouw die haar geliefde Carl al zo snel moest missen, als wanhopige echtgenote van Wilhelm, als hardwerkende moeder die met haar zoon de oorlog moest zien te overleven, raakt ze gedurende dat uitputtende, tragische leven tot op het bot verkild, versteend. Met het verlies van haar naam in de oorlog heeft ze geen geschiedenis en geen toekomst meer en besluit ze het jongetje met zijn rode koffertje achter te laten op het perron in de hoop dat hij een betere toekomst krijgt. Julia Franck (1970) bracht de eerste jaren van haar leven door in Oost-Berlijn en verhuisde in 1978 met haar moeder naar West-Duitsland. Zij putte volgens recensies voor het schrijven van ‘De middagvrouw’ uit haar eigen familiegeschiedenis en ze deed dat op een onnavolgbare manier. Ze schreef een tragedie die de lezer lang zal heugen, met spelers waarvan ze de karakters stuk voor stuk trefzeker ontleedde zodat de lezer zicht krijgt op het waarom van hun handelen voor en tijdens de verschrikkingen van de oorlog al zullen er altijd vragen blijven. Deze internationale bestseller werd bekroond met de Deutscher Buchpreis 2007.


Ellen de Jong

ISBN 9 789028 423466
www.wereldbibliotheek.nl