Pessoa, Fernando

‘De stoïcijn’ van Pessoa

De Portugese dichter Pessoa, onder meer bekend van ‘Het boek der rusteloosheid’ en ‘Het uur van de duivel’, schreef ‘De stoïcijn’, in een uitgave van De Arbeiderspers en vertaald door August Willemsen. Pessoa gebruikte nogal eens de naam van een gefingeerd personage. Zo is De stoïcijn een uit 1928/29 daterend 'testament' van de Baron van Teive, één van de minst fictieve personages van Pessoa. De Baron staat model voor een rationele levenshouding die het gevoel wegredeneert. Vertaler August Willemsen schrijft in zijn nawoord: 'De baron had een jeugd en een adolescentie die sterke overeenkomst vertonen met die van Pessoa: eenzame kinderjaren (waarschijnlijk enig kind), goede schoolopleiding, grote gehechtheid aan de moeder, grote geremdheid in de omgang met vrouwen, angst voor het sexuele, verstoring van het gevoelsleven door overheersing van de rede. Het zijn vooral de psychologische aspecten, meer dan de strikt biografische, die de bijna-identiteit van Pessoa en de baron benadrukken.' En: 'Teive belichaamde dat wat voor Pessoa het leven vergalde: de rede.' Elders noteert August Willemsen: 'De verminking van het gevoel door de rede belet een aanpassing aan het werkelijke leven (Teive:'Ik heb me altijd ter zijde van de wereld en het leven opgesteld') en deze onaangepastheid is op zichzelf weer een mutilatie die het leven onmogelijk maakt en die dus slechts tot de dood kan leiden.' Aan het eind van zijn testament bekent Teive zichzelf 'een door het leven overwonnene' en pleegt zelfmoord. Zijn zelfhaat, verbeeld in de amputatie van Teives linkerbeen leidt uiteindelijk door middel van drank tot deze daad. Wat betreft Pessoa's schrijverschap: Zowel Pessoa als de Baron van Teive zijn zich bewust van een literair-creatieve onmacht. Vandaar het motto van De stoïcijn: 'de onmogelijkheid superieure kunst te maken.' En het probleem is hier niet het schrijven op zich, maar het voltooien van een literair werk van niveau. August Willemsen, uitzonderlijk vertaler van Pessoa's werk geeft in zijn beschouwing een verhelderende kijk op leven en werk van de man die 'nog steeds Portugals enige en gehele bijdrage tot de grote Europese litratuur van de twintigste eeuw' is. Tevens verscheen bij De Arbeiderspers van Pessoa Het uur van de Duivel, eveneens in een vertaling van August Willemsen. De lezer maakt kennis met een vrouw, Maria, die na een avond op een bal op de terugweg naar huis begeleid wordt door een man die, naar spoedig blijkt, de Duivel in eigen persoon is. Later bevalt ze van een zoon, 'normaal om te zien, maar het duurde niet lang of hij bleek een geniaal mens te zijn.' Alles wijst erop dat het deze menselijke Duivel is die haar heeft bezwangerd, niet fysiek maar overdrachtelijk. Ze is zwangr geworden van zijn Woord. Geen wonder dat de zoon een dichter zal worden. Van een verhaal heeft het boekje niet veel. Zelfs van een dialoog is nauwelijks sprake. De vrouw, Maria, fungeert voornamelijk als 'aangeefster' voor de monologen van de Duivel. Er worden vragen gesteld als: verdwijnt de Duivel na Maria zwanger te hebben gemaakt en waar speelt de ontmoeting zich precies af en wat is werkelijk en wat is symbolisch. August Willemsen schrijft: 'Er zijn opvallende overeenkomsten in geaardheid tussen de Duivel en Maria's zoon. Het eerste wat van de jongen wordt vermeld is dat zijn gedichten 'lunair van sfeer' zijn, terwijl een bepaald gedicht 'in droomtoestand' is geschreven. De associatie, zelfs identificatie, van de Duivel met de maan, en zijn hoedanigheid van meester over het rijk der dromen en der fantasie, zijn overduidelijk evenals het feit dat God en de Duivel elkaars complementen zijn. God schept, de Duivel schept niet, hij droomt, fantaseert en verbeeldt. Als de Duivel iets schept is het schoonheid, poëzie. Zo vullen God en de Duivel elkaar aan in het maken van de wereld zo als ze is.' Dit werk van de jonge Pessoa loopt vooruit op thema's die in zijn latere werk terugkomen: zijn onmogelijke verlangen naar eenvoud, eenvoud in de liefde en in het leven. Het is het verlangen van iemand voor wie zowel de liefde als het leven veel te ingewikkeld was. Voor Pessoa was het leven een woud van symbolen. Ellen de Jong