Helmantel, Henk - in 2009



Expositie 'Licht op de stilte' van Henk Helmantel in Slot Zeist

'Al levend worden de dingen mij aangereikt'



Na exposities in onder meer de Verenigde Staten, Taiwan, Duitsland, Engeland en Frankrijk gaat Henk Helmantel nu in Slot Zeist exposeren. Helmantel (Westeremden, 1945) is vooral bekend geworden als schilder van stillevens, maar hij schildert ook interieurs van kerken en kloosters en soms een portret of een landschap. Naast de jaarlijkse zomerexposities in zijn eigen museum 'De Weem' in Westeremden heeft hij vanaf 1967 op talloze plaatsen in Nederland geëxposeerd. Onder meer in Singer Laren, Drents Museum te Assen en Museum Rembrandthuis in Amsterdam. In Slot Zeist hangen zo'n 48 olieverfschilderijen uit de periode 1976 tot heden. Behalve zijn eigen collectie zal ook een aantal schilderijen uit de ING collectie tentoongesteld worden.

Ontmoeting

Helmantel tekende al op de lagere school. Hij was toen zo'n tien jaar en wist al snel dat hij kunstschilder wilde worden. 'Het was in 1956', zegt Helmantel en dat was het Rembrandt jaar. 'Er waren allerlei reproducties, zelfs toen al in kleur, waar ik kennis van kon nemen. Ik werd er heel enthousiast van. En later zag ik schilderijen van Vermeer en van vele andere oudere meesters waardoor ik diep getroffen werd. Zo begon het.'
Hoe verliep het een en ander tijdens zijn opleiding aan de Academie Minerva in Groningen? 'Mijn opleiding was breed en ik wilde alles wel doen maar vooral schilder worden. Dat was heel duidelijk.'
Henks interesse voor het modernisme ontstond toen hij zo'n zestien jaar was. 'Ik ontdekte de schoonheid van het Franse impressionisme en later van het fauvisme en het kubisme en al die andere ismen. Die', vervolgt Helmantel, 'als ze kwaliteit hebben net zo interessant zijn als het klassieke schilderen. Ik heb tijdens mijn opleiding nogal wat werk gemaakt dat heel impressionistisch van opvatting is maar ik begon tevens te schilderen op een realistische manier. Onder meer stillevens en kerken aan de buitenkant. Mijn leraren vonden dat mijn kracht dáár lag. Dat heeft karakter, zeiden ze. Ik begon er zelf ook steeds meer in te geloven en ik merkte dat de kleuren als ik een impressionistisch schilderij maakte wel interessant waren maar ik miste de diepgang van het realisme. Toen ik tot die conclusie kwam pakte ik alles aan: landschap, portret en stilleven. Ik ontdekte dat juist die verdieping die je kunt aanbrengen in het realisme hele interessante aspecten heeft. Ik heb natuurlijk wel wat tijd nodig gehad maar later is die visie tot volwassenheid gerijpt. Je hebt ook van die natuurtalenten, zoals Rubens en Michelangelo dat waren, die uit zichzelf al direct goed konden schilderen. Ik heb zeker aanleg maar ik moest absoluut iets veroveren. Het is wel zo dat ik de verworvenheid van het impressionisme altijd meegenomen heb ik mijn realisme. Omgaan met kleur en met sfeer onder andere. Wat ik ook belangrijk vind is dat je naast talent, smaak nodig hebt. De goede smaak.'
U wilt mooie dingen maken. 'Precies, compositie, lichtverdeling, het goed uitdrukken van het karakter van de dingen, harmonie.'
Waar komt de inspiratie vandaan? 'Al levend worden de dingen mij aangereikt. In de natuur, gewoon, rondom ons huis, ik ben een kwekerszoon, dus ik weet ook wat vruchten zijn in allerlei hoedanigheden. En ik ben ook altijd een verzamelaar geweest van schilderkunstig interessante objecten. Romeins glas, Chinese potten uit die oude Chinese tijd, gebruiksaardewerk, allerlei dingen waar ik composities van maak. In veel variaties en in die dingen zoek ik een heel hoge kwaliteit. Kijk, de ene aardappelschilbak is de andere niet en het ene Romeinse glas is het andere niet. Als ik een Romeins glas koop weet ik dat het in z'n vormgeving en in z'n sfeer tot het hoogste segment behoort en geen middelmaat is. En dan inspireert het me tot het maken van een schilderij.'


Stijl


Hoe zou u uw eigen stijl omschrijven, u staat te boek als een fijnschilder.
Helmantel: 'Ik voel mij een realist die ook fijn kan schilderen. Maar op dat fijnschilderen ligt niet de nadruk. Kijk, een fijnschilder verlustigt zich voortdurend in het detail. Hoe kleiner hoe uitdagender. Dat heb ik niet, ik zoek het veel meer in de brede aanpak, de grote compositie en als ik als het ware de zaak ga verdichten naar de afwerking toe, let ik ook op details maar die voeren bij mij nooit de boventoon. Die zijn dienstbaar aan het concept.
Ik werk als volgt: ik bouw eerst een compositie op, ik zet bijvoorbeeld een schaal met peren neer en zoek net zo lang tot ze goed bij elkaar passen en een mooie harmonische compositie vormen. De ene keer is dat een heel gecentreerde compositie, de andere keer een meer uitwaaierende of een rijtjes compositie. Ik varieer ook graag in formaten, van heel klein tot middelmaat tot gigantisch groot. Wat de naamgeving betreft: titels vind ik niet zo belangrijk, het kind moet een naam hebben, that's all. Vaak noem ik een schilderij van me: een stilleven compositie om de abstracte waarde ervan aan te duiden. Het gaat niet om het napje van grootmoeder of het schetsboekje van oom met het verhaal erbij, maar om de schilderkunstige kwaliteit ervan. De aanwezigheid van de dingen. Díe tot een hoog abstractie niveau brengen in die compositie, dat vind ik dé uitdaging.'
Dat is een van Helmantels drijfveren, 'maar ik wil ook graag uitdrukking geven aan mijn grote respect voor De Schepper. Die komen dan hopelijk op een gelukkige wijze samen en vormen een twee-eenheid.'
Ik zeg tegen Helmantel dat ik vind dat in zijn schilderijen een onvoorwaardelijke stilte heerst en dat onder meer de valling van het licht en de bijna bovennatuurlijke weergave van de dingen in spontane kleuren, zijn - eveneens harmonieuze - composities, zo fenomenaal maken. Of het nu een stilleven met een schaal eieren of met een groepje fruit en wat groente, of een Romaans klooster, betreft. Helmantel: Diederik Kraaijpoel, die een fameuze docent van Minerva is geweest, hij is nu 81 jaar, heeft boeken over kunst geschreven en hij heeft ook een aantal inleidingen voor mijn boeken verzorgd. Hij heeft mijn werk nogal eens gekarakteriseerd als Nederlandse Zen.
Ik herken mij in die typering, komen tot stilte, tot contemplatie, tot bezinning. Ook tot vreugde hoor.'

Ellen de Jong

12 januari t/m 14 maart
Zinzendorflaan 1 Zeist
www.henkhelmantel.nl
www.slotzeist.com