Lammertink, Leander 2016

Tekeningen van Peter van Straaten en Yrrah in Slot Zeist

Leander Lammertink: “De schaduwzijde van de mens fascineerde hem”
Naar aanleiding van het persbericht over de tentoonstelling ‘Yrrah en Peter’, dat 8 januari in deze krant geplaatst werd, sprak ik Leander Lammertink, zoon van de Nederlandse cartoonist Yrrah, pseudoniem (gespiegelde voornaam) van Harry Lammertink (1932-1996). Zijn eerste tekeningen verschenen in 1955. In 1958 publiceerde hij zijn bundel ‘Yrrationeel’, die insloeg als een bom. In welke zin, vraag ik Leander, die in 1955 in Amsterdam werd geboren en fotograaf, drummer en grafisch ontwerper is. “De cartoon was toen heel hot en die van Yrrah doorbrak tradities. Hij kreeg veel woedende reacties van zelfs Kamervragen over een cartoon waarin een zwangere non wegliep van een Christusbeeld. Ik zal je die later na ons gesprek laten zien.”  
Yrrah‘s thema’s zijn onder meer ziekte, eenzaamheid, dood, zelfdoding, verval, en militarisme. Waarom die keuze? Leander: “De schaduwzijde van de mens fascineerde hem. Hij was zeer aangeraakt door de Tweede Wereldoorlog. Hij is geboren in 1932, dus hij was bijna acht jaar toen die oorlog uitbrak en die heeft hem nooit meer losgelaten, temeer daar hij ook vreselijke dingen heeft gezien. Maar militarisme en nazi Duitsland fascineerden hem ook. Die verschrikkingen zijn volgens mij een belangrijke bron waar hij uit putte. En verder ook een bindingsangst die hij zelf ook had. Hij trouwde heel jong met mijn moeder en ze kregen een kind, dat was ik, en toen zag hij zijn hele leven al voor zich uitgestippeld en dat benauwde hem. Hij wilde ontsnappen aan die dwang. Dat huwelijk hield, mede daarom, geen stand.”
Verschrikkingen
Yrrah werd onder meer ook bekend door zijn cartoons van moddervette dames, voorzien van slag- en stootwapens. Hij wilde shockeren. “Absoluut, maar hij vierde dat niet alleen bot op vrouwen, maar eveneens op mannen. Toch zitten er af en toe ook leuke grapjes in zijn werk, waar je hartelijk om kunt lachen.” Over Yrrah’s afkeer van religie en fascisme zegt Leander: “Hij kwam van de Veluwe waar veel gereformeerden huisden, hoewel hij niet kerkelijk is opgevoed en hij is ook niet misbruikt door een of andere pastoor. Maar de verschrikkingen die het geloof teweegbracht zag hij in de wereld om zich heen. Hij had ook levenslange angsten, voor de dood en ziekte - als kind had hij zware astma en bronchitis, waar hij overigens overheen groeide - en die waren zo groot dat hij als een struisvogel zijn kop in het zand stak en nooit naar de dokter durfde als hij zich niet goed voelde.” 
Hij tekende vanuit het schuttersputjesperspectief of het ‘kikkerperspectief’. Hoe werkt dat? “Ook wel babyperspectief genoemd”, zegt Leander, “dat houdt in dat hij werkte vanuit een laag gezichtspunt. De figuren rijzen op als enorme wezens, waardoor ze monumentaliteit krijgen. Wat hij wilde uitdrukken”, Leander wijst op een cartoon waarop de Paus met een wijd gebaar onafzienbare rijen grafkruizen zegent, “is zijn woede waarvan deze tekening het resultaat is, en die woede zit ‘m in het feit dat de kerk de troepen zegent, ga allemaal maar sterven voor het vaderland waar je voor ging. De dodenakkers die we allemaal kennen zijn met Gods wil tot stand gekomen, zo werd het aan de mensen op verschrikkelijke gronden verkocht. Daar kon hij zich vreselijk over opwinden. En deze cartoon kan niet downer.” We kijken samen naar een op de rug getekende rijzige mannenfiguur die een lang opgerold touw in zijn hand heeft. Hij kijkt naar bijna tot op de grond omgehakte bomen waar hij zich juist aan wilde ophangen.”    
Werkwijze
Peter van Straaten is een groot bewonderaar van zijn werk en Yrrah  was zijn vriend en ze werkten ook samen. “Daar werd mijn vader helemaal gek van, want Peter kon in een uur tijd een tekening in Oost-Indische inkt helemaal af maken, terwijl hij nog niet eens klaar was met zijn eerste potlood schets. En hij vond Peter dan ook geniaal. Yrrah construeerde zijn tekeningen, hij ging plaatjes in de encyclopedie opzoeken, hij keek bijvoorbeeld hoe een elektrische stoel in elkaar zat, tot in details wilde hij dat weten en later weergeven. Daar was hij ook een dag mee bezig. Overigens werkte mijn vader met hetzelfde pennetje als waar Peter mee werkt, en ook met dezelfde inkt.” Leander neemt me tot slot mee naar de zaal waar Yrrah’s cartoons prachtig tentoongesteld zijn. We staan voor de cartoon van de non waar Leander het over had in het begin van ons gesprek. Yrrah gaf haar figuur minutieus in knappe lijnen vorm, en haar habijt waarin de flink opbollende buik zich aftekende, maakte hij, en dat was opvallend, pikzwart. Op de achtergrond een Christusbeeld, Jezus aan het kruis zónder lendendoek. Aan de geestdriftige manier waarop Leander over het werk van zijn vader spreekt, merk je hoe trots hij op hem is.

Ellen de Jong     

T/m 28 maart 2016
Zinzendorflaan 1
www.slotzeist.nl