Snoijink, Liz

'Kopenhagen' in Stadsschouwburg Utrecht

'Er is tien jaar leven over heen gegaan'

Twee briljante nucleaire wetenschappers treffen elkaar tijdens de Tweede Wereldoorlog in Kopenhagen. De Joodse Deen Niels Bohr en de Duitser Werner Heisenberg. De twee mannen zijn met elkaar verbonden door een lange vriendschap, ambitie en kernfysica. Maar nu worden ze van elkaar gescheiden door afkomst en oorlog. De ontmoeting tussen Bohr en Heisenberg in september 1941 is een historisch gegeven. Het was hun laatste weerzien, ze gingen met ruzie uit elkaar. Bohrs vrouw Margrethe was de enige die in de buurt was. Wat kwam Heisenberg bij Bohr doen, wat werd er besproken? De vraag waar alles om draait in 'Kopenhagen' is: heeft Heisenberg, na overleg met Bohr, voorkomen dat de Nazi's de Tweede Wereldoorlog zouden beslechten met een atoombom? Of was het uitblijven van dat beslissende wapen slechts te danken aan Heisenbergs onvermogen? De Britse schrijver en journalist Michael Frayn schreef een briljante tekst over wat er zou kunnen zijn voorgevallen en besproken tijdens die historische ontmoeting. In snelle, vernuftige dialogen worden diepgravende vragen gesteld, vragen die ons, ook vandaag de dag nog, meevoeren naar de kern èn broosheid van ons menselijk bestaan. De tekst werd vertaald door Tom Kleijn. Spelers: Bram van der Vlugt, Stefan de Walle en Liz Snoijink. Regie: Peter Tuinman.



Inhoud

Liz Snoijink speelt de rol van Margrethe, de vrouw van Bohr. 'Ze is zijn steun en toeverlaat, ze delen alles. Hij zegt ook op een gegeven moment, en dat vind ik zo'n mooie zin: de natuur heeft mij wiskundig gezien tot een merkwaardige eenheid gevormd, niet één, maar de helft van twee, en dat statement symboliseert echt hun relatie.'
Margrethe is deelgenoot van hun geruzie. 'Het zit zo: Heisenberg komt in 1941 op bezoek en hij heeft als begin twintiger drie jaar als assistent van Bohr samengewerkt en dat is een hechte vriendschap geworden. Heisenberg ging weekenden mee naar het buitenhuis van Bohr en Margrethe en werd door Bohr zowat geadopteerd als zoon. Margrethe had daar best gemengde gevoelens over want samen hebben ze al zonen en ze heeft het idee dat Bohr meer van Heisenberg houdt dan van hen. Hij komt dus in '41, jaren na hun samenwerking, ze hebben al heel lang geen contact gehad, op bezoek. Margrethe heeft al haar voelsprieten uitstaan, ze is enorm achterdochtig: waarom komt ie, wat komt ie doen midden in de oorlog, in een tijd dat het moeilijk reizen is en de ontwikkeling van die kernenergie volop gaande is en er een soort rat race is naar wie het eerst een wapen kan construeren?'
Michael Frayn schreef 'Kopenhagen' in 1998, een jaar later werd het opgevoerd door het Noord Nederlands Toneel. Regisseur was Peter Tuinman die het nu bij het Nationale Toneel opnieuw opvoert. Ook toen speelden Bram van der Vlugt en Liz Snoijink Niels Bohr en zijn vrouw Margrethe. Van der Vlugt kreeg toen een Louis d'Or voor zijn vertolking. Nieuw is Stefan de Walle als Heisenberg.
Hoe voelt Snoijink zich in deze rol, zoveel jaar later? 'Bram en ik vinden het heel fijn - ik heb het idee dat hij dat ook zo ervaart - dat we de kans krijgen om door te gaan met het stuk, daar waar we toen gebleven zijn. Er is tien jaar leven overheen gegaan, ik begrijp het allemaal nu veel beter, alle onderliggende gevoelens en sowieso de hele rol van die vrouw. Ik weet nog goed dat het was alsof ik het licht ging zien, tien jaar geleden toen ik ophield met spelen. Alsof ik door die rijstebrijberg heen was en zag waar het echt over ging. Daarom vind ik het zo fijn dat ik er nu mee door kan gaan en al op een niveau begonnen ben waar ik vorige keer mee op ben opgehouden.'
De vraag die in 'Kopenhagen' gesteld wordt is wat het motief van Heisenberg was om de familie Bohr in 1941 te bezoeken. Krijgen we daar antwoord op? Snoijink: 'Dit stuk zit briljant in elkaar, ik heb dat nog nooit zo gezien. We beginnen in het nu, 2009, wij zijn dood, we overzien het gesprek vanuit het hiernamaals of wat dan ook. Michael Frayn laat zijn personages de ontmoeting dus terugkijkend beleven. De parapluie is het heden en drie geesten die zich afvragen wat er eigenlijk gebeurd is. En dan komen er de cruciale, twintiger jaren aan de orde waarin dingen in die levens zijn gebeurd. We reconstrueren die cruciale momenten. En nu de centrale vraag: Waarom heeft Heisenberg die een briljant natuurkundige was geen bom voor de Duitsers gemaakt? Hoewel die vraag niet beantwoord wordt zijn er veel aanwijzingen, ook van andere natuurkundigen uit die tijd. We hebben zelfs onlangs met de dochter van een natuurkundige gesproken die Heisenberg persoonlijk heeft gekend, en die zei: Heisenberg was schoon. Hij heeft voorkomen dat die bom gemaakt is. Die optie hebben we in het stuk en zo eindigt het ook.'

Ellen de Jong